سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )

87

طب در دوره صفويه ( فارسى )

متاسفانه براى آن‌هائى كه به هرات مهاجرت كرده بودند ، سلطان حسين حكمران آن شهر در سال 911 وفات يافت و جانشينان وى به طور كامل دست‌نشانده ازبك‌ها كه مىخواستند در مقابل پادشاهان صفويه موقعيت مستحكمترى داشته باشند شدند . شاه عباس كبير هم كنترل هرات را عملا در دست گرفت و به اين ترتيب كسانى كه براى برخوردارى از تامين بيشتر ، به آن شهر رو آورده بودند ، يك‌بار ديگر خود را در معرض خطر احساس كردند . در زمان شاه عباس حد شرقى ايران تا قندهار امتداد پيدا كرد و در نتيجه هرات كاملا در قلمرو امپراطورى صفويه قرار گرفت و كابل به صورت اولين شهر بزرگ آن سوى مرز درآمد . اما در اين شهر نيز تشنجاتى به وقوع پيوست . پس از تسلط شاه عباس بر هرات فقط منطقهء كوچك قندهار در فرغانه واقع در شمال شرقى سمرقند و بخارا در دست تيموريان باقى ماند و ببر « 1 » كه نسل ششم تيمور لنگ بود بر آن حكومت مىراند . اين شخص هم مورد تعرض ازبك‌ها قرار گرفت و به ناچار به سمت جنوب متمايل و كابل را مقر حكمرانى خويش قرار داد . در مناطق جنوبىتر هندوستان با شهرهاى بزرگى چون پيشاور ، لاهور ، و دهلى قرار گرفته و سلسله لودهى كه از نژاد افغان‌ها بودند بر آن حكومت مىراند . سلسله‌اى كه به دلايل متعدد مورد حمايت مردم هند قرار نداشت و مهمترين آن هم اين بود كه با تعصب خاصى زبان فارسى را زبان رسمى كشور قرار داده بود . پس از آن كه سكندر خان پادشاه باقدرت اين سلسله وفات يافت پسرش اسمعيل خان كه فرد بسيار نالايقى بود به سلطنت رسيد و حاكم لاهور با استفاده از بىكفايتى اين شخص بر او شوريد و در اين شورش از ببر هم خواست تا به كمك وى بشتابد . ببر اين درخواست را فورا اجابت كرد و مقر جديد حكمرانى خويش را به عزم هندوستان و دشت پنجاب ترك كرد و در سال 933 به عنوان اولين پادشاه مغول در دهلى به تخت سلطنت نشست . ببر در هند با سيستم پزشكى مواجه شد كه به كلى با آنچه قبلا مىشناخت و به آن عادت داشت فرق داشت و كتب طبى به زبانى نوشته شده بودند كه براى وى اصلا قابل درك نبودند . بدون شك ببر براى تامين سلامتى خود و سربازانش عده‌اى پزشك ايرانى به همراه داشت كه در طب ابو على سينائى و مكتب ايرانى طبابت حذاقت داشتند . اين پزشكان در سرزمين جديد به لااقل دو ترجمه از كتاب آيورودا « 2 » كه از هندى يا سانسكريت به فارسى برگردانده شده بود برخوردند .

--> ( 1 ) - اسم اين شخص را در اغلب كتب تاريخ به تلفظ تركى و يا تركمنى « بابر » و يا « بابور » نوشته‌اند - مترجم ( 2 ) - Ayur - Veda كتاب علوم طبى و بهداشتى هندوها است كه در واقع مكمل Athara - veda محسوب گشته و حتى گاهى هم و داء پنجم ناميده مىشود ( مترجم )